Türkçesi Var Mı? : Pandemi

 

    Merhaba değerli okurlar,

    'Türkçesi Var Mı?' başlıklı köşemizin, bu ilk girdisir. Kelimerin kökenlerine derinlemesine inmekten ziyade, günümüzde sıklıkla kullanılan bazı yabancı kelimelerin, hali hazırda Türkçe karşılıklarının olup olmadığını bu köşede keşfedeceğiz. Yanlış anlaşılmasın, amacımız Türkçe kelimeler icat etmek değil, veya var olan kelimeler anlam iliştirmek de değil. Amacımız sadece var olan Türkçe bir kelime, anlamsal olarak dilimizde kullanılan yabancı bir kelimeyi birebir karşılıyor mu, karşılamıyorsa farkları neler, bunları ortaya çıkarmak.

    Bu haftaki kelimemiz, bugünlerde sıklıkla karşılaştığımız bir kelime, pandemi.

    Eğer bu kelimeyi siz de kullanıyor, ve yerine kullanacak başka kelime düşünemiyorsanız, endişe etmeyin. Haberlerde, devlet yayınlarında veya uluşlararası kuruluşların raporlarında başka bir tabirler karşılaşmak, gerçekten de çok güç.  

    Daha da ötesi, bu konuda konuştuğum birkaç kişi, kelimenin anlamını tam bilmemekle beraber, adeta sadece koronavirüsü tanımlıyormuş gibi düşünüyorlar.

    Kelimenin Türkçesini bulabilmek için iki koldan inceleyelim, kelimenin kökeni nedir ve bize nereden 'bulaştı'?

    Köken Yunanca, pan ve demos kelimeciklerinin birleşmesi ile orataya çıkıyor. Pan kelimesi ‘bütün, hepsi’ demek aslında. Örneğini bugün Pan-Türkçülük, Pan-İslamcılık gibi siyası terimlerde görüyoruz, bütün Türk ülkeleri veya bütün İslam ülkeleri anlamında.

    Demos, halk demek. Eski, antik Atina ve öbür şehirlerde yönetici halk sınıfına verilen isim. Bugün, halk ile alakalı bir çok yabancı kökenli kelimede görebiliriz, örneğin demokrasi, demografi gibi.

    Yani aslında kelimemiz ‘bütün halk’ demek. Hastalıkla pek bir alakası yokmuş gibi gözüküyor. Zaten kelimenin bize nereden geldiğine bakarsak çok açık, çünkü aslında pandemi isimleşmiş bir sıfat. Tamlamanın bütün hali, yabancı dillerde ‘pandemik hastalık’ olarak geçiyor. Tabii yabancı diller hala bu tamlamaya sadık kalıyor diye bir durum söz konusu değil, örneğin İngilizce’de de bu sıfat isimleşiyor, insanlar hastalığa ‘pandemi’ diye hitap etmeye başladığı için, bizim dilimize sadece ‘pandemi’ olarak geçmekte.

    Peki, kelimenin kökenini anladığımıza göre, Türkçe’mizde karşılığı var mı? ‘Pandemik hastalık’ anlamını taşıyan benzer bir kelime bulabilir miyiz? Aslında cevap o kadar gündelik ve basit ki, eminim çoğunuzun aklına şimdiden gelmiştir.

    Aradığımız kelime ‘salgın’. ‘Pandemi’ kelimesi tek başına, bölgesel ve bireysel bulaşıcı hastalıklara ziyade, herkese, ‘bütün insanlara’ bulaşabilecek bir hastalığı tanımlıyor. Bizzat salgın kelimesiye tanımlanmak istenen de bu, salgın olmayan hastalıklar bireysel veya kısıtlı dağılımda, ve ancak bulaşıcılık oranı fazlasıyla artınca ‘salgın’ olarak tanımlanıyor.

    Eğer bundan sonra hala ‘pandemi’ kelimesini kullanmak isterseniz, o sizin tercihinize kalmış, ama eğer sorumuz bu kelimeye karşılık bulup bulamamaksa, endişe etmeyin, ‘pandemi’ kelimesinin Türkçesi VAR.