Sözlük, karambol kelimesinin anlamını bize şöyle vermekte:
a.
Fr. carambole 1. Bilardo oyununda isteka ile vurulan
bilyenin öbürlerine dokunması. 2. mec. Çarpışma, birbirine çarpma. 3. mec.
Karışıklık, karmaşa (TDK Türkçe Sözlük: 1319)
Çoğumuz karambol
kelimesini mecaz anlamlarıyla biliriz, o anlamlarla kullanırız. İlginçtir ki
ilk anlamı, bizim sözlüğümüzde mecaz anlam olarak geçmez, asıl anlamı bilardo
anlamı olarak verilir. Hadi daha derinlemesine inceleyelim.
Kelime
belirtildiği gibi Fransızca’dan bize
gelmekte, yalnız Fransızca’da çift
anlamı var. Bir anlamı, bilardo oyunundaki kırmızı top. Anlaşılan o ki,
topların çarpışması anlamı, Fransızca’da ancak kelimenin yan anlamı. Türkçe bu yan anlamı, kendi asıl anlamı
olarak almış. Fransızca kaynak hatta carambole
kelimesinin bir dükkandan hırsızlık yapma işleviyle de karşılaştırmış. Topların
çarpışması anlamı daha da soyutlanarak, çalınan eşyanın insandan insana geçişi
ile benzetilmiş.
Yalnız kelimenin bir anlamı daha
ortaya çıkıyor, o da bir meyve çeşidi. Meyve, menşei Güneydoğu Asya olan yıldız
meyvesi. Yumuşak, sulu, çiğ de yenebilen, pişiredebilinen, tatlısı da
ekşisi de olan tropikal bir meyve.
Fransızca’ya girişi İspanyolca üzerinden carambola,
aynı şekilde bu da Portekizce’den
alınmış. Portekizliler, Baharat Yolu
üzerinden Hindistan ile ticaret
yapmaya başladıklarında, karşılaştıkları bir meyve de buymuş. Yıldız şeklindeki
bu meyve, şeklinden dolayı birçok dilde ‘yıldız meyvesi’ şeklinde de
biliniyor, Türkçe dahil.
Herhalde cevabı kelimenin nihai
kaynağında yatıyor. Carambola
kelimesi, Hindistan’ın yerel
dillerinden biri olan, sık karşılaştığımız Sanskritçe
dilindeki karmaranga kelimesinden
geliyormuş gibi gözüküyor.
İşin en meçhul ama bir o kadar
da büyüleyici kısmı, karmaranga kelimesinin ne demek olduğu. Kelimeyi ikiye karma/ranga şeklinde bölünüyor. Belki de
bize biraz tanıdık gelecek, çünkü ikinci kısım bizzat Türkçe’deki renk
kelimesi!
Renk kelimesi Farsça rang kelimesinden, o da Sanskritçe
ranga kelimesinden geliyor (Nişanyan
2020). Aslında burada, ranga
kelimesinde bir kırmızı ya da al anlamı var. Bulabildiğimiz kadarıyla ranga
kelimesi çok fazla anlama sahip bir kelime. Ancak karma/ranga kelimesi, Hint dinlerinin köşe taşı olan Karma’nın
rengi anlamında olabilir!
Nedense, karmanın rengi ya da
karmanın kızıllığı gibi bir tarif, yıldız meyvesi diye bildiğimiz bu meyveye
uygun görülmüş. Altında kesinlikle bir hikaye yatmasına rağmen, belki de ikinci
bir bölümde üzerine değinebileceğimiz bir araştırmayı hak ediyor. Bu kelime,
meyvesiyle beraber Ümit Burnu’ndan Portekiz’e,
ardından İspanya’ya, sonra Fransa’ya ve en nihayetinde Türkiye’ye yerleşmiş. Anlamı da, büyük
bir karışıklık ve karmaşa sonunda bu gün geldiği noktada. Karambol kelimesinin anlamı tam bir karambol!
Kaynaklar:
Akalın, Şükrü
Haluk [ve başk.] Türkçe Sözlük -11.
baskı. Ankara: Türk Dil Kurumu. Atatürk Kültür, Dil ve Tarih Yüksek Kurumu Türk
Dil Kurumu Yayınları: 2019.
“Carambola”. Real Academia Española. Madrid, İspanya:
2020. Alınış adresi: https://dle.rae.es/carambola?m=form
“Carambole”. Centre National de Resources Textuelles et
Lexicales. Nancy, Fransa: 2012. Alınış adresi: https://www.cnrtl.fr/etymologie/carambole
“Karmaranga”. Cologne Digital Sanskrit Dictionaries: Monier-Williams Sanskrit-English
Dictionary. İnternet arşivi, s. 259. Alınış adresi: https://www.sanskrit-lexicon.uni-koeln.de/scans/csl-apidev/servepdf.php?dict=MW&page=259
Morton, Julia F. Fruits of Warm Climates. Miami, Amerika
Birleşik Devletleri: 1987. Carambola. s. 125–128
Nişanyan, Sevan. Nişanyan Sözlük. İnternet arşivi: 2002.
Alınış adresi: https://nisanyansozluk.com/?k=renk
Yorumlar
Yorum Gönder